شماره  پیگیری :            
 
           
 

 

 

 

 

 

 

 

 

سه شنبه 25 شهريور 1393



اب و هوا
هوای کاشان : Click for کاشان, Iran Forecast
ارسال پیام
 
تبلیغات






مردم شناسی کاشان

به نام خالق زیبایی ها

مردم شناسی به عنوان یک علم، به جستجوی روابط متقابل می پردازد که بین انسان و محیط انسان  و فرهنگ و سرانجام فرهنگ های مختلف وجود دارد. با توجه به این که فرهنگ ویژه انسان است می توان مردم شناسی را علم مطالعه و شناخت تاریخی فرهنگ نامید. نهادها و رفتارهای اجتماعی و به طور کلی فرهنگ که موضوع علم مردم شناسی است دارای شاخه هایی چون فعالیت های اقتصادی، تولیدی، تکنولوژی، روابط خویشاوندی، زندگی خانوادگی، قوانین و مقررات، دین و معتقدات، ادبیات، نقاشی، مجسمه سازی، موسیقی، فولکور، اساطیر و سایر زمینه هاست.

منطقه ی کاشان هزاران سال است که محل زندگی اقوام گوناگون بوده و تمدن های کهن را در خود جای داده است. بر اساس کاوش ها و آثاری که از تپه های سیلک به دست آمده، کاشان مقر قبایل کاسو یا کاشو بوده که معاصر دوران سلطنت حمورابی در بین النهرین می زیسته اند. نژاد مردم کاشان از ریشه اصیل آریایی است که یکی از دلایل اصالت و پاکی نژاد آنان حفظ زبان فارسی قدیم یا در اصطلاح محلی تاتی و رایجی است که اغلب آبادی های اطراف کاشان با آن تکلم می کنند. زبان محلی آران بیدگل موسوم به دهی، ابوزیدآبادی، سده برزکی، قهرودی، کامویی، زبان کشکویی kuškuyi جوشقان قالی، ابیانه ای، نطنزی، بادرودی و... جزء زبان های مرکزی و ناشناخته ی ایران هستند که با گوناگونی لهجه از یک ریشه سرچشمه می گیرند. به منظور معرفی و حفظ جلوه ها و نشانه های متعدد فرهنگی و تاریخی منطقه ی کاشان و آران بیدگل، واحد مردم شناسی اداره  میراث فرهنگی کاشان، طی چند مرحله این منطقه را مورد مطالعه مردم شناختی نظیر خوراک سنتی، پوشاک سنتی، مسکن و معماری، حمل و نقل، راه ها و ارتباطات، گاهشماری، شکار، طبابت سنتی، کشاورزی، دامداری، فن آوری بومی و سنتی، بازی های محلی، ادبیات شفاهی، آیین و مناسک در طول عمر یک انسان از تولد تا مرگ، مراسم سال قمری، مراسم سال شمسی و مناسک متعدد دیگر، موسیقی، هنر وزیورآلات، روابط خویشاوندی تحرکات جمعیت و موضوع های متعدد دیگر قرار داده که  مطالعه، تحقیق، جمع آوری، نمایش و عرضه ی آثار و اشیای آن ها گامی است در جهت معرفی فرهنگ اصیل و ریشه دار و نیز حفظ هویت فرهنگی این مناطق.ه تصویر و اسنادی که در این نمایشگاه به نمایش گذاشته شده معرف گوشه ای از آداب سنن، باور و عقاید، فنون بومی و .... این مناطق  می باشند.

مراسم مربوط به سال قمری

مراسم ماه محرم: در کاشان و مناطق تابعه در طول دهه ی اول محرم تمام حسینیه ها، تکایا و مساجد را با پارچه ی مشکی و پیش پرده های مخصوص آذین بندی می کنند و به مدت ده تا شانزده شب به روضه خوانی و عزاداری می پردازند. در طول دهه اول دسته های عزادار سینه زن و زنجیرزن براساس زمان بندی قبلی در بازار کاشان و در نهایت در تیمچه تاریخی امین الدوله اجتماع کرده به عزاداری می پردازند. نمادها و نشانه های عزاداری که دسته های عزادار با خود حمل می کنند عبارتنداز بیرق، کتل، علم، علمات، توغ، جریده یا جریته، نخل شش گوشه(نماد قبر و ضریح شش گوشه ی امام حسین ع)، شط فرات، نهرعلقمه، شیرفضه که هرکدام از این نشانه ها در روز خاصی از دهه ی اول محرم با آیین خاص خود، توسط هیئت عزادارش به دوره و بازار شهر برده می شوند. غالب این نشانه ها به هیئت و محله ای خاص تعلق دارند. نظیر نخل محله ی سرفره متعلق به هیئت حسینی، نخل محله ی کلهر متعلق به هیئت علی اصغر، نخل محله دروازه فین متعلق هیئت حیدری و... توغ شیخ رضا مربوط به هیئت حسینی محله سرسنگ، جریته ی مسی مربوط به محله ی پامنار، شش گوشه مربوط به هیئت علی اکبری زیارت حبیب ابن موسی(ع) و... آیین های دیگری نظیر ورود چاووشان عزا به بازار کاشان که در آخرین روز ذی الحجه با ذکر و نوای خاص به بازار کاشان می آیند و فرارسیدن ماه محرم را به کسبه ها و اهالی خبر می دهند، آیین تشرف به مسلک سقایی و ورود سقاخوان ها به بازار دراوایل محرم با مرثیه سرایی در وصف حضرت عباس(ع)، سقایت در طول دهه ی اول محرم توسط کسانی که نذر دارند و سقاخوانی در مناطق دیگر نظیر

 

نوش آباد، آیین ذوالجناح گردانی و توغ گردانی درابوزیدآباد و کامو، خیر عرب در نوش آباد، سنج زنی آران بیدگل که عزاداران هیئت حیدری محله ی وشاد دواستوانه ی چوبی کوتاه خراطی شده را در دست گرفته با ذکر اشعاری در رثای حضرت ابوالفضل(ع) با ریتم، آهنگ و حرکات خاص بر هم می زنند. جاق جاق زنی ابیانه تقریباً مشابه سنج زنی آران بیدگل، نخل برداری ابیانه که در صبح و بعد از ظهر روز تاسوعا و عاشورا انجام می گیرد. ابیانه دو نخل دارد که با زیورآلات نقره ای و پارچه های الوان آذین می کنند. حرکت نخل از کوچه های تنگ و پرپیچ و خم و نیز پایین بردن و بالاکشیدن نخل از دامنه ی کوه شمالی مشرف به آبادی باعث شور و هیجان  خاص می شود، نخل برداری  ابوزیدآباد با دو نخل که بزرگ ترین نخل منطقه ی کاشان را در اختیار دارد، قمصر با هشت نخل از هشت محله که چون نخل ها در مرز هر محله به هم می رسند به هم نزدیک شدن، سربوسی، تعظیم و اصرار بر عدم حرکت و ماندن در مرز محله ی خود شور خاصی را به وجود می آورند. نخل براداری قزاآن، قهرود، نیاسر برزک و...آیین شمع زنی در چهل منبر در شام تاسوعا و عاشورا، برگزاری نمایش آیینی مذهبی

تعزیه در بیشتر مناطق، تجلیل از اموات تازه گذشته در برخی مناطق از جمله ابیانه که در روز تاسوعا و عاشورا جلو در خانه ی تازه گذشته را آب و جارو کرده، قالیچه ای می اندازند و با میوه های فصلی، شربت، شیرینی، حلوا، خرما و گلاب از پرسه گویان و نیز دسته های عزادار پذیرایی می کنند و فاتحه می خوانند. 

آداب مرسوم ماه رمضان:آداب مطلع کردن اهالی محل و همسایگان از سحر، خوردن سحری و افطاری، روزه واکنی (بازکنی) نوعروس، بردن هدیه ی شب نیمه برای عروس، آیین لیالی قدر و عزاداری شهادت حضرت علی(ع)، آیین  بیست و هفتم نظیر حنابندان و خوردن کله پاچه به منظور جشن قتل قاتل علی (ع)، بردن نوعروس به مسجد در شب بیست وهفتم، مادر شوهر و خواهرشوهر و چند زن از فامیل نزدیک عروس در غروب به منزل عروس رفته او را به مسجد می بردند و در صف اول نماز می نشاندند. بعد از نماز مغرب و عشاء مقداری آجیل و شیرینی از جمله  کلوچه، خرما و نقل بین نمازگزاران تقسیم می کردند به نیت سفیدبختی و این که بین عروس و همسرش جدائی نخواهد افتاد. دوختن لباس بخت برای نوعروسان در بین دونماز ظهر این روز، دوختن پیراهن بیست و هفتمی توسط کسانی که فرزند به آن ها نمی ماند، دوختن کیسه ی پول نان بیست و هفتمی به نام نان لولوءlolo    در جوشقان قالی و... از جمله آداب خاص این مناطق است. هومبابایی مراسم دیگر خاص ماه رمضان است که در کاشان و اغلب مناطق شهری و روستایی متداول است که توسط بچه ها و نو جوانان در چند روز نیمه اول ماه رمضان اجرا می شود که به صورت گروهی به در خانه ها رفته و با خواندن اشعاری در وصف و مدح ماه رمضان و سپس مدح صاحب خانه مقداری خشکبار، نان قند و چای و گاهی مبلغی از صاحب خانه می گیرند.

عید قربان: نحوه شتر قربانی در کاشان و ذبح گاو قربانی در نیاسر از جمله آداب خاص این روز است که در صبح روز عید قربان طی تشریفات خاص انجام می شود. هیآت یا اهالی برخی از محله های کاشان یکی دو ماه مانده به عید اقدام به خرید شتر می کنند و شتر را با گل و قالیچه و پارچه های سبز آذین بندی کرده در کوچه های محل و شهر به راه می افتند با ذکر اشعاری در وصف و مدح حضرت ابراهیم و اسماعیل صاحب خانه ها مبلغی به عنوان کمک در خرید شتر می گیرند. شتر هر محله در مرکز همان محله با حضور اهالی و آداب خاص نهو می شود. با این توضیح که در گذشته فقط یک نفر شتر در محله دروازه فین نهو می شده است. گاو قربانی هم در نیاسر تقریباً به همین ترتیب ذبح می شود. آداب دیگر این روز فرستادن بره

ای سفید و شاخ دار مزین به مسند، ترمه، پارچه های الوان، طلا و رشته های مروارید است که موسوم به بره ی قربانی بوده است. درروستای آب شیرین نیز خانواده ی داماد، گوسفندی را خریده به گردنش طلا می آویختند و به پیشانی و دست و پایش حنا، و چشمانش را سرمه کشیده به منزل عروس می فرستادند.

عید غدیر: در سایر مناطق به عید سیدها معروف است. با این توضیح که سادات با خانه تکانی و پوشیدن لباس نو و تهیه شیرینی و شربت و میوه این روز را جشن می گیرند و در منزل پذیرای کسانی می شوند که به دیدارشان می آیند. اهالی تمام مناطق معتقدند که در این روز هفت سید را ببینند و نیز از سید عیدی

بگیرند.

 مراسم مربوط به سال شمسی
در طول سال شمسی نیز آداب و سنن متعددی مرسوم است. آیین شب چله یا شب یلدا، آداب شب نشینی ها در شب های بلند فصل زمستان که با صرف تنقلات و خشک بارهای محلی موسوم به شب چره، خواندن اشعار یا ترانه های محلی و نیز شاهنامه، مثنوی، غزلیات حافظ، سعدی، بردن اسفندی برای نوعروسان  با این توضیح که یکی دو روز قبل از اسفند خانواده داماد مقداری انار، پرتقال، هندوانه، یک بشقاب با قلوا، یک بشقاب روح افزا، یک بشقاب نان بهشتی، نان قندی، دو عدد ماهی دودی، یک قطعه پارچه ی با ارزش و زیبا و گاهی یک سکه طلا را در خوانچه نهاده حمامی محل با چند نفر دیگر بر روی سر می گذاشتند به خانه عروس می بردند ... مراسم چهارشنبه سوری، پنجه
panje ، آداب و رسوم ایام نوروز نظیر آداب دیدوبازدید، تنقلات و شیرینجات مخصوص عید، عیدی دادن و عیدی گرفتن، مراسم سیزده بدر، آئین ملی مذهبی قالی شویان در دومین جمعه ی مهرماه، جشن آبریزان یا لتوی lattuye مسگران کاشان که تا اواخر قرن گذشته در سیزدهم تیرماه در بازار مسگرهای کاشان توسط مسگرها انجام می شده است و ... از جمله آداب و رسوم مربوط به سال شمسی است. معمولاً اهالی منطقه کاشان، آران بیدگل و توابع یک ماه به عید مانده به استقبال نوروز می روند. کاشت دانه های عدس، ماش، گندم و جو در ظروف مختلف جهت سبزه ی سفره ی عید، تهیه و خرید لباس نو، خانه تکانی، تمیز کردن در ودیوار منازل، تعمیر یا تعویض لوازم منزل نظیر فرش و پرده، تهیه خوراکی مخصوص عید از جمله مواردی است که در طول این مدت به تدارک آن می پردازند. سبزی پلو، رشته پلو عدس پلو، خورشت اسفناج از غذا های شب عید بوده که در گذشته اغلب خانواده ها به تناسب قدرت مالی یکی از آن ها را تهیه می کردند. اما آنچه که در تمام مناطق عمومیت بیشتری دارد، خوردن شیرینی و تنقلات محلی است. کلوچه، پشمک، میرزا حسینی حاجی بادامی و تنقلاتی نظیر انواع تخمه، پسته، فندق نخودچی، کشمش، بادام کوهی، مغز بادام از جمله شیرینی و تنقلات ایام دید و بازدید است. البته در پاره ای از مناطق بیشتر از تنقلات محلی نظیر جوزقند، برگه ی زردآلو، قیسی و برگه ی سیب استفاده می کنند. در  برزک، قهرود، قمصر، نیاسر، نشلگ، ون، وادقان و ... هسته های تلخ زردآلو را شیرین می کنند و همراه با مغز بادام، مغز گردو، تخمه هندوانه، پسته و بادام کوهی شور و تفت می دهند. رفتن به حمام یکی دو روز مانده به عید، نظافت کلی و بستن حنا به ناخن ها کف دست، موی سر و انگشتان پا رسم دیگری است که هنوز در برخی از مناطق معمول است. اما در آخرین شب چهارشنبه ی سال که در تمام مناطق به آن چهارشنبه سوری می گویند در جلو در خانه ها، پشت بام ها، ارتفاعات،

بیرون از خانه و فضایی باز آتش روشن کرده دختر و پسر از روی آتش می پرند و این عبارت را می خوانند: سرخی تو از من، زردی من از تو و یا می گویند: غم بشه boša ، شادی بوره bura ،محنت بشه، دوری بوره. یعنی غم برو، شادی بیا  محنت برو روزی بیا.

رسم و باور کهن دیگر، جمع شدن همه ی اعضاء خانواده در موقع سال تحویل در کنار سفره ی هفت سین است. سفره ی هفت سین را با سیب، سنجد، سبزه، سماق، سیرو سرکه، را در کنار قرآن، آیینه،شمع، تخم مرغ رنگ زده، ماهی قرمز و گل می آرایند. البته وسایل سر سفره ی هفت سین در مناطق مختلف متفاوت است. در آب شیرین سفره ی عید را با تخم مرغ رنگ زده، تخم مرغ سفید، سیر، سنجد، ،ماست، هویج، زردک، هندوانه، آب، آیینه و قرآن تزیین می کنند و یا در روستای ون بادام، گردو، برگه زردآلو، سنجد، توت خشک، گندم، شاه دانه، ذرت تفت داده، تنده ی زردآلو را در کنار آب، آیینه، شمع و قرآن می چینند. در قهرود هنگام تحویل سال اکثر اهالی در مسجد جمع می شوند و برخی افراد کله قندی را به مسجد می آورند و قند را در آب می گذارند و از آن شربت قند درست می کنند و با افزودن مقداری زعفران پس از تحویل سال می خورند. دیدوبازدید عید از روز اول عید تا نیمه ی فروردین به طول می انجامد که نخست کوچک ترها به دیدار بزرگ ترها می روند. در برخی از مناطق رسم است که نخست به دیدار روحانی و شیخ آبادی و یا به منزل خانواده هایی بروند که در طول سال متوفی داشته اند. در برزک قبل از سال تحویل کشاورزان و رعیت هایی که قدرت مالی بیشتری داشته با الاغ به صحرا می رفتند و یک بار هیزم و همه، همراه با مقداری آرد، گندم، جو، گاورس پوست کنده و مقداری آرد و لوبیا به منزل روحانی  روستا می بردند و پس از سال تحویل نخست به دیدار او می رفتند. روحانی در گوشه ی اتاقی از منزل خود می نشست و ظرف آبی که بر روی آن دعا خوانده بود کنارش می گذاشت و یک لیوان از آب را به افرادی که به دیدارش می آمدند می داد... سیزد بدر یکی دیگر از جشن های کهن ایرانی است که از اوایل صبح به صورت گروهی و خانوادگی به دشت و صحرا و مزارع و باغات می روند و تا غروب در آنجا می مانند و با صرف ناهار، شیرینی و آجیل به شور و نشاط می پردازند. در این روز بزرگسالان، جوانان و بچه ها به انجام بازی های محلی از قبیل گوبازی، الک دولک، هفت سنگ بازی، جلاد و پادشاهی، تاب بازی، تخم مرغ بازی و ... می پردازند. گره زدن سبزه رسم ویژه این روز است که معمولا زنان و دختران سبزه ها را گره می زنند و می گویند: سیزده بدر، چهارده به تو، سال دگر، خونه شوهر، بچه بغل، یکی به جلو، یکی به عقب. همچنین اغلب اهالی در این روز سبزه ی هفت سین را با خود به دشت و صحرا برده به آب می اندازند با این باور که غم و اندوه و گرفتاری و بیماری را به آب بسپارند. اهالی ابوزیدآباد و حسین آباد سعی می کنند در این روز شملیله، کاهو را با سرکه و آب قند بخورند. در این آبادی ها خانواده هایی که تازه عروس دارند در صبح یا عصر روز سیزده بدر، عروس را همراه با خانواده و فامیل به صحرا و باغستان میبرند و جشن می گیرند.

پوشاک و خوراک سنتی عناصر فرهنگی دیگری هستند که مبین هویت فرهنگی هر منطقه هستند. پوشاک سنتی در سه شاخه ی سرپوش، تن پوش و پاپوش زنانه و مردانه قابل تقسیم است.
شاخص ترین سرپوش، تن پوش و پاپوش زنان و مردان در حوزه های فرهنگی کاشان و آران بیدگل عبارتند از: کلاه، چارقد، پیشونی بند، پوشیه، روبنده، چادر راسته، چادر کمری، چادر چرخی، پیراهن پاچین، پسراهن کمرکشی، تی شک، پیراهن کیسه ای، پیراهن کلوش، پیراهن ترک، پیراهن راسته، یل، آرخالق، شال کمر، شلوار قردار، شلیته، چاقچور، جوراب، گالش، ساغری مهم ترین پوشاک زنان است و عرقچین، کلاه نمدی، کلاه گوشی، کلاه کشی، کلاه قجری، شیرشکری ... پیراهن یقه یه وری، پیراهن دل بسته، پیراهن دل باز،

جلیقه، قبا، آرخالق، لباده، شلوار متقال، شلوار مدام، شلوار بندکول، پاپیچ، پاتوه، مچ پیچ، ساق کش، شال پا، جوراب، چاروق، گالش، کلوش، ارسی... پوشاک مهم مردان این مناطق است.

شاخص ترین خوراک سنتی منطقه کاشان و آران بیدگل عبارتند از: گوشت لوبیا، گوشت نخود، کوفته

برنجی، کالجوش، کاچی، شیرکاج، آش جو، اشکنه اشکنه ترشاله، گوشت چغندر، گوشت زردک، شویدپلو گندم پلو، پلودیزی، پلوبرگ، پلوگاورس، خورشت اسفناج، برنجو، مظفره، شیدو، ترحلوا و ...

فنون بومی و محلی این مناطق عبارتند از: قالی بافی، زیلوبافی، گلیم بافی، سفره بافی، مخمل بافی، زری بافی، شعربافی، چادرشب بافی، کرباس بافی، شال بافی، لبافی، حلاجی الیاف، تابندگی و ریسندگی، گیوه بافی و تخت کشی، دباغی و چرم سازی، ترازوسازی، پالان دوزی، مسگری، سفیدگری، زرگری، آهنگری، قفل سازی، درودگری و نجاری، خراطی، عصاری دانه های روغنی، گلاب گیری           

برنامه های پژوهشی که تاکنون نوسط واحد مردم شناسی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در حوزه های فرهنگی کاشان، آران بیدگل و نیز نظنز انجام داده عبارتند از: مردم نگاری شهرستان کاشان  مردم شناسی پوشاک شهرستان های کاشان و آران بیدگل، مردم نگاری شهرستان نطنز، مردم نگاری شهرستان آران و بیدگل، مردم شناسی روستای قدیمی ابیانه، فن آوری بومی و سنتی کاشان، نطنز وآران بیدگل، مردم نگاری زیارتگاه های کاشان و آران بیدگل که در جریان این برنامه ها به شناسایی و گردآوری اشیای مردم شناسی در زمینه های مختلف نظیر کشاورزی، دامداری، فنون و صنایع دستی، خوراک، ابزار و وسایل دلاکی، وسایل روشنایی، ابزار و وسایل شکار، وسایل سنجش اوزان و حجم و... پرداخته شده است  که تعداد اشیای جمع آوری شده و مستند سازی شده به بیش از 500 شی می رسد. بدیهی است این اقدام گامی است مهم در گردآوری و ثبت و ضبط نشانه ها و عناصر فرهنگی جامعه ی سنتی ما که اغلب به مرور زمان به فراموشی سپرده می شوند. به همین منظور میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کاشان با عنایت به سابقه تاریخی و فرهنگی این منطقه  راه اندازی موزه مردم شناسی را در دستور کار خود قرار داده است. لذا از علاقمندان و فرهنگ دوستان تقاضا می شود در زمینه شناسایی و گردآوری این اشیاء که جلوه گاه هویت فرهنگی این مناطق هستند ما را همراهی نمایند تا به هدف مشترک همگی ما که حفظ و حراست ا فرهنگ اصیل خودی است نائل آئیم.  

متن: عباس تراب زاده کارشناس مردم شناس اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کاشان

بازگشت
 

 

 

 

 

 

 

 

 

  تمامی حقوق این سایت مربوط به شرکت تعاونی گردشگری سیلک باستان کویر  می باشد . طراح سایت گروه نرم افزاری بامگاه.